Διαιτoλογία Διαιτολογία – Διατροφή – Υγεία και υπηρεσίες διατροφικής υποστήριξης
Εκφύλιση ωχράς κηλίδας και συμπληρώματα διατροφής
Η εκφύλιση ωχράς κηλίδας ή αλλιώς η ηλικιακή εκφύλιση της ωχράς κηλίδας (ΗΕΩ, διεθνώς Age-related Macular Degeneration, AMD) είναι, όπως υποδηλώνει το όνομά της, άρρηκτα συνδεδεμένη με την γήρανση. Η πάθηση οφείλεται στην σταδιακή φθορά (ατροφία) των φωτοευαίσθητων κυττάρων της ωχράς κηλίδας, η οποία βρίσκεται στο κέντρο του αμφιβληστροειδούς χιτώνα του ματιού.
Η ξηρά μορφή της ηλικιακής εκφύλισης της ωχράς κηλίδας είναι μια προοδευτική πάθηση των ματιών που επηρεάζει την κεντρική όραση. Αποτελεί την πιο συνηθισμένη μορφή της νόσου, καθώς αφορά περίπου το 85-90% των διαγνώσεων.
Κύριο χαρακτηριστικό της είναι η συσσώρευση κιτρινωπών αποθέσεων, γνωστών ως drusen, κάτω από τον αμφιβληστροειδή. Τα drusen (ντρούζεν) είναι μικρές, κιτρινωπές εναποθέσεις από πρωτεΐνες και λιπίδια που συσσωρεύονται κάτω από τον αμφιβληστροειδή. Αποτελούν το πιο χαρακτηριστικό κλινικό σημάδι της ξηράς ηλικιακής εκφύλισης της ωχράς κηλίδας. Η παρουσία μεγάλων ή πολλών μαλακών drusen, μπορεί να προκαλέσει σταδιακή καταστροφή των φωτοευαίσθητων κυττάρων της ωχράς κηλίδας, οδηγώντας σε θολή κεντρική όραση ή εμφάνιση κενών σημείων στην όραση. Σπανιότερα, τα drusen μπορεί να εμφανιστούν και στο οπτικό νεύρο, επηρεάζοντας την περιφερική όραση του πάσχοντος.
Εκφύλιση ωχράς κηλίδας: πότε εμφανίζεται;
Η πάθηση συνήθως εμφανίζεται σε άτομα άνω των 50 ετών. Ο κίνδυνος αυξάνεται εκθετικά με την πάροδο του χρόνου με τα άτομα 50-60 ετών να αντιμετωπίζουν κίνδυνο νόσησης σχετικά χαμηλό (περίπου 2%), ενώ τα άτομα άνω των 75 ετών αντιμετωπίζουν αυξημένο κίνδυνο νόσησης, αγγίζοντας έως και το 30% του γενικού πληθυσμού.
Εκφύλιση της ωχράς κηλίδας: ποιοι είναι οι παράγοντες κινδύνου;
Οι παράγοντες που αυξάνουν την πιθανότητα εμφάνισης ή επιδείνωσης της νόσου, χωρίζονται σε αυτούς που δεν μπορούμε να αλλάξουμε και σε αυτούς που σχετίζονται με τον τρόπο ζωής μας:
1. Μη τροποποιήσιμοι παράγοντες (Κληρονομικότητα και γενετικοί παράγοντες):
- Ηλικία: Ο σημαντικότερος παράγοντας κινδύνου.
- Οικογενειακό ιστορικό ή γενετικοί παράγοντες: Αν κάποιος συγγενής εξ αίματος έχει την πάθηση, ο κίνδυνος εμφάνισης της νόσου είναι πολύ υψηλότερος.
- Φυλή: Η πάθηση είναι πιο συχνή στους Καυκάσιους, δηλαδή στην λευκή φυλή.
- Φύλο: Οι γυναίκες φαίνεται να έχουν ελαφρώς μεγαλύτερη προδιάθεση για νόσηση.
- Χρώμα ματιών: Άτομα με ανοιχτόχρωμα μάτια (μπλε ή πράσινα) διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο νόσησης, λόγω λιγότερης προστατευτικής χρωστικής ουσίας ενάντια στην ηλιακή ακτινοβολία.
2. Τροποποιήσιμοι παράγοντες (Τρόπος ζωής):
- Κάπνισμα: Είναι ο κυριότερος μεταβλητός παράγοντας. Οι καπνιστές έχουν έως και 3,5 φορές μεγαλύτερο κίνδυνο νόσησης.
- Διατροφή: Μια διατροφή πλούσια σε κορεσμένα (κακά) λιπαρά και φτωχή σε αντιοξειδωτικά συστατικά και ωμέγα-3 λιπαρά οξέα, επιταχύνει την εξέλιξη της νόσου.
- Παχυσαρκία: Συνδέεται άμεσα με την ταχύτερη εξέλιξη της νόσου, ειδικά όταν αυτή είναι σε προχωρημένα στάδια.
- Καρδιαγγειακά προβλήματα: Η υψηλή αρτηριακή πίεση (υπέρταση) και η υψηλή χοληστερόλη, επιβαρύνουν σημαντικά την υγεία των αγγείων του ματιού.
- Έκθεση στον ήλιο: Η παρατεταμένη έκθεση στην υπεριώδη ακτινοβολία (UV) χωρίς προστασία προκαλεί οξειδωτικό στρες στον αμφιβληστροειδή.
Εκφύλιση της ωχράς κηλίδας: βασικά χαρακτηριστικά και συμπτώματα
- Σταδιακή εξέλιξη: Η απώλεια της όρασης γίνεται αργά και ανώδυνα, σε βάθος ετών.
- Επηρεάζει την κεντρική όραση: Δυσκολεύει δραστηριότητες όπως η ανάγνωση, η οδήγηση και η αναγνώριση προσώπων, ενώ η περιφερική όραση συνήθως παραμένει ανέπαφη.
- Πιθανή εξέλιξη: Σε ένα ποσοστό περίπου 10-15%, η ξηρά μορφή μπορεί να μετατραπεί στην πιο επιθετική υγρή μορφή, η οποία απαιτεί άμεση αντιμετώπιση.
Συχνότερα συμπτώματα της ξηράς εκφύλισης της ωχράς κηλίδας:
- Θολή ή μειωμένη κεντρική όραση.
- Ανάγκη για πιο έντονο φωτισμό κατά το διάβασμα.
- Εμφάνιση ενός σκοτεινού ή κενού σημείου στο κέντρο του οπτικού πεδίου.
- Οι ευθείες γραμμές μπορεί να φαίνονται ελαφρώς κυματιστές (αν και αυτό είναι πιο έντονο στην υγρή μορφή της νόσου).
Εκφύλιση ωχράς κηλίδας: αντιμετώπιση
Προς το παρόν δεν υπάρχει πλήρης θεραπεία για την ξηρά μορφή της νόσου. Ωστόσο, η εξέλιξή της μπορεί να επιβραδυνθεί με:
- Ειδικά συμπληρώματα διατροφής, βιταμίνες και ιχνοστοιχεία που προτείνονται πια από την μελέτη AREDS2.
- Διακοπή του καπνίσματος, το οποίο αποτελεί πολύ σημαντικό παράγοντα κινδύνου.
- Προστασία από την ηλιακή ακτινοβολία ακόμη και από τις μικρές ηλικίες, ως μορφή πρόληψης της νόσου.
Στο παρελθόν και πριν από την επικράτηση της σύγχρονης φόρμουλας AREDS2, η πρόληψη και η επιβράδυνση της ξηράς εκφύλισης της ωχράς κηλίδας βασιζόταν στην αρχική μελέτη AREDS1 (πρωτοδημοσιεύτηκε το 2001), η οποία πρότεινε μια συγκεκριμένη σύνθεση θρεπτικών συστατικών που οι ασθενείς λάμβαναν καθημερινά:
- Βιταμίνη C: 500 mg.
- Βιταμίνη E: 400 IU.
- Βήτα-καροτίνη: 15 mg (πρόδρομη μορφή της βιταμίνης Α).
- Ψευδάργυρο (Zinc oxide): 80 mg.
- Χαλκό (Cupric oxide): 2 mg.
Γιατί άλλαξαν οι συστάσεις;
Η κύρια διαφορά ανάμεσα στο παρελθόν και στο παρόν εντοπίζεται στην βήτα-καροτίνη:
- Κίνδυνος για καπνιστές: Μεταγενέστερες έρευνες έδειξαν ότι η συστηματική χορήγηση βήτα-καροτίνης, αύξανε σημαντικά τον κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου του πνεύμονα σε καπνιστές και πρώην καπνιστές.
- Αντιοξειδωτικές ουσίες: Στη σύγχρονη εκδοχή (AREDS2), η βήτα-καροτίνη αφαιρέθηκε εντελώς και αντικαταστάθηκε από την λουτεΐνη (10 mg) και την ζεαξανθίνη (2 mg), δύο αντιοξειδωτικές ουσίες οι οποίες αποδείχθηκαν ασφαλέστερες και εξίσου αποτελεσματικές.
Άλλες ουσίες που δοκιμάστηκαν:
- Ωμέγα-3 λιπαρά οξέα (EPA και DHA): Αν και συχνά συστήνονταν ως συμπλήρωμα και εξακολουθούν να θεωρούνται ωφέλιμα όταν λαμβάνονται μέσω της διατροφής, η μελέτη AREDS2 έδειξε ότι η προσθήκη τους σε μορφή χαπιού, δεν προσέφερε επιπλέον προστασία στην εξέλιξη της νόσου, σε σχέση με την βασική φόρμουλα.
- Σελήνιο: Στο παρελθόν είχε εξεταστεί για την αντιοξειδωτική του δράση, αλλά δεν συμπεριλήφθηκε στις επίσημες κατευθυντήριες οδηγίες της μελέτης AREDS2.
Σήμερα (2026), η αρχική φόρμουλα με βήτα-καροτίνη θεωρείται σε μεγάλο βαθμό ξεπερασμένη και η πλειοψηφία των οφθαλμιάτρων συνταγογραφεί αποκλειστικά την σύνθεση AREDS2. Αυτά τα συμπληρώματα διατροφής δεν θεραπεύουν τη νόσο, αλλά μπορούν να επιβραδύνουν την εξέλιξή της, σε άτομα με ενδιάμεσο ή προχωρημένο στάδιο και είναι αναλυτικά:
- Βιταμίνη C: 500 mg
- Βιταμίνη E: 400 IU (περίπου 180 mg)
- Λουτεΐνη: 10 mg
- Ζεαξανθίνη: 2 mg
- Ψευδάργυρος (Zinc oxide): 80 mg
- Χαλκός (Cupric oxide): 2 mg (προστίθεται για την αποφυγή αναιμίας λόγω της υψηλής δόσης ψευδαργύρου).
Οι παραπάνω ποσότητες αφορούν στην συνολική ημερήσια δόση. Τα περισσότερα σκευάσματα του εμπορίου απαιτούν την λήψη δύο δισκίων την ημέρα (συνήθως ένα το πρωί και ένα το βράδυ, μαζί με το φαγητό) για να συμπληρωθούν αυτές οι ποσότητες. Η σύνθεση αυτή έχει αποδειχθεί ότι μειώνει τον κίνδυνο εξέλιξης της νόσου κατά περίπου 25%, σε άτομα που βρίσκονται ήδη στο ενδιάμεσο στάδιο της νόσου.
Εκφύλιση ωχράς κηλίδας: τι να τρώμε;
Μια διατροφή πλούσια σε αντιοξειδωτικά, βιταμίνες και καροτενοειδή είναι καθοριστική για την διαχείριση της νόσου. Οι ειδικοί προτείνουν την κατανάλωση ενός «ουράνιου τόξου» στο πιάτο μας, επιλέγοντας φρούτα και λαχανικά με έντονα χρώματα!
1. Σκουροπράσινα Φυλλώδη Λαχανικά (έχουν λουτεΐνη και ζεαξανθίνη): Είναι οι σημαντικότερες τροφές, καθώς περιέχουν τις χρωστικές που προστατεύουν την ωχρά κηλίδα, φιλτράροντας παράλληλα το μπλε φως:
- Σπανάκι: Εξαιρετική πηγή λουτεΐνης.
- Λαχανίδα (Kale): Θεωρείται υπερτροφή για τα μάτια με πολύ υψηλή συγκέντρωση θρεπτικών συστατικών.
- Μπρόκολο: Πλούσιο σε λουτεΐνη, ζεαξανθίνη και βιταμίνη C.
- Άλλα λαχανικά: Σέσκουλα, λαχανάκια Βρυξελλών, μπιζέλια και κολοκυθάκια.
2. Πορτοκαλί και κίτρινα φρούτα και λαχανικά (περιέχουν βιταμίνη Α & C):
- Καρότα και γλυκοπατάτες: Πλούσια σε β-καροτίνη που ο οργανισμός μετατρέπει σε βιταμίνη Α.
- Εσπεριδοειδή (πορτοκάλια, γκρέιπφρουτ, λεμόνια): Έχουν υψηλή περιεκτικότητα σε βιταμίνη C.
- Πιπεριές (πορτοκαλί και κίτρινες): Περιέχουν πολύ υψηλά επίπεδα ζεαξανθίνης.
- Άλλα φρούτα και λαχανικά: Μάνγκο, βερίκοκα, πεπόνι (ειδικά το είδος cantaloupe) και καλαμπόκι.
3. Φρούτα του δάσους και άλλα φρούτα, ειδικά μωβ:
- Μούρα (φράουλες, βατόμουρα, μύρτιλα, Αρώνια): Γεμάτα αντιοξειδωτικά που προστατεύουν τα μάτια από το οξειδωτικό στρες.
- Ακτινίδια: Πολύ πλούσια σε βιταμίνη C και λουτεΐνη.
- Ντομάτες: Πηγή λυκοπενίου και βιταμίνης C.
4. Συνδυασμός με Λιπαρά:
- Η λουτεΐνη και η ζεαξανθίνη είναι λιποδιαλυτές. Προτείνεται η προσθήκη ελαιολάδου ή αβοκάντο στις σαλάτες για καλύτερη απορρόφηση αυτών των αντιοξειδωτικών ουσιών.
5. Λιπαρά Ψάρια: Σολομός, σαρδέλες ή σκουμπρί 2-3 φορές την εβδομάδα για τα ωμέγα-3 λιπαρά οξέα.
6. Ξηροί Καρποί: Αμύγδαλα και καρύδια προσφέρουν βιταμίνη E και ψευδάργυρο.
⊗Το άρθρο έχει καθαρά ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν υποκαθιστά την επίσκεψη στον ειδικό οφθαλμίατρο. Συμβουλευθείτε τον ιατρό σας.
Θέλετε να ξεκινήσετε το δικό σας πρόγραμμα διατροφής; Κάντε κλικ ΕΔΩ
Πηγές και σχετικές μελέτες:
-
Age-Related Eye Disease Studies (AREDS/AREDS2): major findings.
-
Improved dietary supplement for age-related macular degeneration.
- Dietary sources of antioxidants and oxidative stress in age-related macular degeneration