Τι ακριβώς είναι η κέτωση;

Τι ακριβώς είναι η κέτωση που το τελευταίο χρονικό διάστημα “επιθυμούμε” στην Δίαιτα μας;

Η κέτωση είναι μια μεταβολική κατάσταση κατά την οποία το σώμα του ανθρώπου χρησιμοποιεί το λίπος της τροφής ως κύρια πηγή ενέργειας αντί για την γλυκόζη που λαμβάνει από τις τροφές σε μορφή ζάχαρης ή φυσικών σακχάρων (γενικότερα υδατανθράκων, σύνθετων ή απλών). Αυτό συμβαίνει όταν η πρόσληψη υδατανθράκων στο σιτηρέσιο του ατόμου είναι πολύ χαμηλή, οπότε το συκώτι αρχίζει να παράγει κετόνες, οι οποίες γίνονται το «καύσιμο» για τον εγκέφαλο και το σώμα.

Τι ακριβώς συμβαίνει στην κέτωση;

Κανονικά, το σώμα καίει γλυκόζη από τους σύνθετους (άμυλο, γλυκογόνο) ή απλούς (ζάχαρη ή φυσικά σάκχαρα) υδατάνθρακες. Όταν όμως αυτά δεν επαρκούν για να προσφέρουν την απαιτούμενη ενέργεια στον οργανισμό, εκείνος για να προστατέψει αυτόματα τις μεταβολικές τους λειτουργίες από την έλλειψη άμεσης πηγής ενέργειας:

• μειώνει τα επίπεδα ινσουλίνης ώστε να μην εκκρίνεται αφού η πρόσληψη γλυκόζης είναι αμελητέα,
• απελευθερώνει λιπαρά οξέα που είναι αποθηκευμένα στο σωματικό λίπος ή στο ήπαρ με σκοπό αυτά να χρησιμοποιηθούν για την παραγωγή ενέργειας,
• το συκώτι αναλαμβάνει να μετατρέψει τα λιπαρά αυτά οξέα σε κετόνες,
• οι κετόνες χρησιμοποιούνται πια ως εναλλακτική πηγή ενέργειας.

Με ποιους τρόπους επιτυγχάνεται η κέτωση;

Η κέτωση που μπορεί να επισυμβεί στον οργανισμό διακρίνεται σε:

1. “Φυσική” ή αλλιώς ενδογενής κέτωση: Προκαλείται φυσικά από το ήπαρ μέσω της διαδικασίας της  κετογένεσης όπως αυτή περιγράφηκε παραπάνω και μπορεί να επιτευχθεί σε νηστεία ή δίαιτα με χαμηλή πρόσληψη υδατανθράκων, σε παρατεταμένη άσκηση ή ακόμη και σε ασιτία λόγω έλλειψης τροφής. Πρόκειται για προστατευτικό μηχανισμό που οδηγεί σε μεταβολική μεταστροφή προς την καύση λίπους με ταυτόχρονη παραγωγή κετονικών σωμάτων (ακετοοξικό οξύ-AcAc, Βήτα‑υδροξυβουτυρικό οξύ-BHB, ακετόνη-Acetone). Η φυσική κέτωση χρειάζεται 2-7 ημέρες για να επιτευχθεί μέσω νηστείας ή ασιτίας ή μέσω διατροφής χαμηλών υδατανθράκων, λόγω του χρονικού διαστήματος 2 με 7 ημέρων που απαιτείται για την εξάντληση του αποθηκευμένου (στους μυς και το ήπαρ) γλυκογόνου.

2. Εξωγενής κέτωση: Επιτυγχάνεται με την λήψη συμπληρωμάτων κετονών (BHB άλατα ή εστέρες) που αυξάνουν άμεσα τα επίπεδα των κετονών στο αίμα, χωρίς όμως να έχει προηγηθεί η μεταβολική προσαρμογή του οργανισμού ούτε φυσικά η καύση του ήδη αποθηκευμένου λίπους. Είναι χρήσιμη (υπό συνθήκες) κυρίως στην Ιατρική για την υποστήριξη νευρολογικών ή μεταβολικών καταστάσεων και έχει παρενέργειες από την πρόσληψη των συμπληρωμάτων κετονών, ενώ δεν είναι καλά μελετημένη. Χρειάζεται 30-με 60 λεπτά για να πραγματοποιηθεί μετά την λήψη των συμπληρωμάτων.

Ποια είναι τα πιθανά οφέλη;

• Απώλεια βάρους, γιατί το σώμα καίει λίπος που είναι ήδη αποθηκευμένο στο ήπαρ και στις λιποαποθήκες. Ενεργοποιεί πλήρως τον μεταβολισμό λίπους και μειώνει την εξάρτηση από την γλυκόζη.
• Λιγότερη πείνα, λόγω σταθεροποίησης των ενεργειακών επιπέδων.
• Καλύτερος έλεγχος σακχάρου: Οι μεταβολικές βελτιώσεις (μειωμένη έκκριση ινσουλίνης, προοδευτική μείωση αντίστασης στην ινσουλίνη, μείωση φλεγμονής) συνδέονται με την όλη μεταβολική διαδικασία της ενεργοποίησης της καύσης λίπους καθώς και με την ΑΠΟΥΣΙΑ ΥΠΕΡΒΟΛΙΚΩΝ ΥΔΑΤΑΝΘΡΑΚΩΝ ΣΤΟ ΓΕΥΜΑ.
• Μείωση κρίσεων επιληψίας σε άτομα με ειδικές κλινικές ανάγκες, λόγω της απουσίας απλών (κυρίως) σακχάρων στην διατροφή. Συναντάται συχνότερα σε ειδικά πρωτόκολλα κετογονικής διατροφής για επιληπτικούς ασθενείς σε νοσοκομειακό περιβάλλον, εδώ και πολλά χρόνια.
• Μείωση τριγλυκεριδίων λόγω της χρησιμοποίησης του λίπους των τριγλυκεριδίων για την παραγωγή ενέργειας.
• Απώλεια βάρους λόγω της ΑΠΟΥΣΙΑΣ ΥΠΕΡΒΟΛΙΚΩΝ ΥΔΑΤΑΝΘΡΑΚΩΝ ΣΤΟ ΓΕΥΜΑ (κάτι που μπορεί να επιτευχθεί σε οποιαδήποτε προσπάθεια απώλειας βάρους με διατροφή φτωχή σε υδατάνθρακες).

Η κέτωση στην διατροφή μας επιτυγχάνεται:

Η κέτωση επιτυγχάνεται συνήθως όταν καταναλώνονται κάτω από 50γραμμάρια υδατάνθρακες την ημέρα, κάτι που όμως είναι σχετικό για κάθε άνθρωπο.
Μία κλασική “keto” δίαιτα προτείνει περίπου:

• 70–80% λίπος από καλές πηγές λίπους κυρίως,
• 10–20% πρωτεΐνη κυρίως ζωικής προέλευσης,
• 5–10% υδατάνθρακες, σύνθετους και απλούς,
• (*η πρώτη κετογονική δίαιτα επέβαλε τέλεια αποχή από όλους τους τύπους υδατανθράκων, κάτι που όμως είχε παρενέργειες και για αυτό εγκαταλείφθηκε σταδιακά).

Πιθανοί κίνδυνοι και παρενέργειες της κέτωσης

Η παρουσία κετονών για μακρό χρονικό διάστημα στον εγκέφαλο και τον οργανισμό ενέχει σοβαρούς κινδύνους:

• “Keto breath”, ιδιαίτερη μυρωδιά στην αναπνοή η οποία οφείλεται στην παρουσία ακετόνης στον εκνεόμενο αέρα.
• Δυσκοιλιότητα, αφυδάτωση ή πονοκέφαλος, κατάσταση γνωστή ως “keto flu”,
• Μακροχρόνια, ειδικά σε άτομα με διαβήτη, επισυμβαίνουν αλλαγές στη λειτουργία των παγκρεατικών β‑κυττάρων που παράγουν ινσουλίνη, κάτι που μακροπρόθεσμα συνοδεύεται από διαταραχή στην ρύθμιση της γλυκόζης του αίματος και δυσκολία στην διαχείριση του σακχάρου, ακόμη και αν υπάρχει παράλληλα απώλεια βάρους.
• Σε άτομα με τύπου 1 διαβήτη, η κέτωση μπορεί να εξελιχθεί ευκολότερα σε διαβητική κετοξέωση, μια επικίνδυνη κατάσταση όπου οι κετόνες αυξάνονται υπερβολικά και το αίμα γίνεται “όξινο”.
• Τελικά, παρατηρούνται σημάδια καρδιαγγειακής δυσλειτουργίας, συμπεριλαμβανομένων μεταβολών στα λιπίδια του αίματος και στον μεταβολισμό των λιπαρών οξέων, λόγω της υπερβολικής πρόσληψης λίπους από την τροφή.
• Ανάπτυξη λιπώδους ήπατος (fatty liver disease) σε μακροχρόνια κετογονική διατροφή λόγω της υπερβολικής πρόσληψης λίπους από την τροφή.
• Υπογλυκαιμία, ειδικά αν λαμβάνονται αντιδιαβητικά φάρμακα που μειώνουν την γλυκόζη (όπως για παράδειγμα ινσουλίνη, SGLT2 inhibitors).
• Απαγορεύεται (προφανώς) στην εγκυμοσύνη.
• Άτομα με ιστορικό διατροφικών διαταραχών πρέπει να προσέχουν περισσότερο.

Σε τι διαφέρει η κέτωση από την κετοξέωση;

• Κέτωση: φυσιολογική, ελεγχόμενη κατάσταση που όμως αν καταστεί υπερβολική, μπορεί να εξελιχθεί σε κετοξέωση.
• Κετοξέωση: επικίνδυνη, παθολογική κατάσταση με πολύ υψηλό ποσοστό κετονών στο αίμα,  η οποία είναι συχνή σε άτομα με διαβήτη διαβήτη τύπου 1 και απαιτεί άμεση ιατρική βοήθεια.

Πώς μετράμε την κέτωση;

Για να μετρήσουμε την κέτωση, χρειάζεται να μετρήσουμε τα κετονικά σώματα που παράγονται στο αίμα, στα ούρα ή στην αναπνοή. Κάθε μέθοδος μετρά διαφορετικού τύπου παραγόμενη κετόνη και παρέχει διαφορετική ακρίβεια μέτρησης.

1. Μέτρηση κέτωσης στο αίμα (BHB): Η πιο ακριβής μέθοδος

• Μετρά το β-υδροξυβουτυρικό οξύ (BHB), την πιο σταθερή και αξιόπιστη κετόνη στο αίμα.
• Θεωρείται το gold standard για τον έλεγχο της κέτωσης.
• Απαιτεί μετρητή (όπως γλυκοζόμετρο αλλά για κετόνες) και ταινίες.
• Γιατί είναι η καλύτερη μέθοδος; Γιατί το BHB αντιπροσωπεύει το 70% της διαθέσιμης ενέργειας από κετόνες, άρα δείχνει την πραγματική ένταση και έκταση της κέτωσης.
• Αποτελέσματα μέτρησης κέτωσης στο αίμα, :
  • 0.5 – 1.5 mmol/L → ελαφριά κέτωση
  • 1.5 – 3.0 mmol/L → βέλτιστη («nutritional ketosis»).

2. Μέτρηση στα ούρα του ακετοοξικού οξέος (AcAc): Είναι καλή μέτρηση για αρχάριους

• Μετρά το ακετοοξικό οξύ (AcAc), την πρώτη ακετόνη που παράγει το σώμα.
• Φθηνή, εύκολη και γρήγορη μέθοδος που γίνεται με ειδικές ταινίες ούρων.
• Καλή μόνο τις πρώτες εβδομάδες, γιατί όσο το σώμα προσαρμόζεται στην κέτωση διαρρέουν λιγότερες κετόνες στα ούρα, άρα τα αποτελέσματα γίνονται ανακριβή.
• Κατάλληλη μέθοδος για αρχάριου αλλά και ως μια γρήγορη μέτρηση που δείχνει αν ξεκίνησε η κέτωση.
• Μειονεκτήματα: Επηρεάζεται από τα εππίπεδα ενυδάτωσης του οργανισμού και δεν δίνει αξιόπιστα αποτελέσματα όταν ο οργανισμός βρίσκεται σε προχωρημένο στάδιο κέτωσης.

3. Μέτρηση στην αναπνοή της ακετόνης (Acetone): Εύκολη μέτρηση και μη επεμβατική

• Μετρά την ακετόνη, μια πτητική ουσία που εκπνέεται και άρα ανιχβεύεται στην αναπνοή.
• Γίνεται με ειδικές συσκευές (breath meters).
• Καλή για καθημερινό έλεγχο χωρίς ταινίες ή τρύπημα.
• Μειονεκτήματα: η ακρίβεια της μεθόδου ποικίλλει.

Τι δείχνει κάθε τύπος μέτρησης;

⊗ Οι ανθρώπινες μελέτες για την φυσιολογία της κέτωσης είναι κυρίως βραχυπρόθεσμες (≤12 μήνες). Οι μεγάλες επιστημονικές εταιρείες (ADA, EASD) δεν συστήνουν την κετογονική “δίαιτα” ως μακροχρόνια πρώτη επιλογή διατροφής για τον διαβήτη. Υιοθετήστε μια ισορροπημένη διατροφή.

Θέλετε να ξεκινήσετε το δικό σας πρόγραμμα διατροφής; Κάντε κλικ ΕΔΩ 

About the author

Νεστορή Βασιλική, Διαιτολόγος – Διατροφολόγος 

Πηγές: